Whatsappicon.jpg
Whatsappicon.jpg
ज्ञानमती नेटवर्क से जुड़ने के लिये ADD ME < मोबाइल नं.> लिखकर +91 7599002108 पर व्हाट्सएप पर मेसेज करें|


गणिनीप्रमुख श्री ज्ञानमती माताजी ससंघ का मंगल चातुर्मास टिकैतनगर-बाराबंकी में चल रहा है, दर्शन कर लाभ लेवें |

पारस चैनल पर प्रातः ६ से ७ बजे तक देखें जिनाभिषेक एवं शांतिधारा पुन: ज्ञानमती माताजी - चंदनामती माताजी के प्रवचन ।

०४. અધ્યાય - ४

ENCYCLOPEDIA से
(०४. અધ્યાય - 4 से पुनर्निर्देशित)
यहाँ जाएँ: भ्रमण, खोज


(4)એકાદશ પ્રતિમા

ઇચ્છામિ ભંત્તે ! દેવસિયં આલોચેઉં | તત્થ-
દંસણ - વય - સામાઇય - પોસહ - સચ્ચિત્ત - રાયભત્તે ય |
બંભારંભ - પરિગ્ગહ - અણુમણ - મુદ્દિટ્ઠ દેસવિરદે ય ||૧||
પંચુંબર - સહિયાઇં સત્ત વિ વસણાઇં જો વિવજ્જેઇ |
સમ્મત્ત - વિસુદ્ધમઈ સો દંસણ - સાવઓ ભણિયો ||૨||
પધ્યાનુવાદ
દોહા
હે ભગવન્ ! દિન ભર હુયે ; દોષ વિશોધન હેત |
કરતા આલોચન વિધિ ; શ્રદ્ધા ભક્તિ સમેત ||૧||
દર્શન વ્રત સામાયિક પ્રોષધ ; સચિત્તત્યાગ નિશિભુક્તિ ત્યજી|
બ્રહ્મચર્ય વ આરમ્ભ પરિગ્રહ ; અનુમતિ ઉદ્દિષ્ટત્યાગિ યે દેશવ્રતી||૧||
જો પંચ ઉદુંબર ફલ તજતા ; અરુ સપ્ત વ્યસન કો તજતા હૈ |
સમ્યક્ત્વ શુદ્ધમતિ વહ શ્રાવક ; દર્શનપ્રતિમાયુત હોતા હૈ ||૨||
અર્થ
અગિયાર પ્રતિમા ના નામ અને લક્ષણ
અગિયાર પ્રતિમાઓ ના નામ - (૧)દર્શન (૨)વ્રત (૩) સામાયિક (૪) પ્રોષધોપવાસ (૫) સચિત્તત્યાગ (૬) રાત્રિભુક્તિત્યાગ અથવા દિવા મૈથુનત્યાગ (૭)બ્રહ્મચર્ય (૮)આરંભ ત્યાગ (૯)પરિગ્રહ ત્યાગ (૧૦)અનુમતિ ત્યાગ (૧૧) ઉદ્દિષ્ટ ત્યાગ
(૧)દર્શન પ્રતિમા - જે સંસાર ; શરીર ; ભોગોં થી વિરક્ત ; શુદ્ધ સમ્યગ્દર્શન નો ધારી ; પાંચપરમેષ્ઠી ના ચરણ કમલોં ની શરણ ગ્રહણ કરવાવાળો અને સાચા માર્ગ પર ચાલવાવાળો છે તે દર્શનપ્રતિમાધારી શ્રાવક કહેવાય છે . તે શ્રાવક પાચૌદુમ્બર અને સપ્ત વ્યસનોં નો તથા રાત્રી માં ચાર પ્રકાર ના આહાર નો ત્યાગી હોય છે .

પંચ ય અણુવ્વયાઇં ગુણવ્વયાઇં હવંતિ તહ તિણ્ણિ |
સિક્ખાવયાઇં ચત્તારિ જાણ વિદિયમ્મિ ઠાણમ્મિ ||૩||
પધ્યાનુવાદ
અણુવ્રત સુ પાંચ ગુણવ્રત ત્રય અરુ ; શિક્ષાવ્રત ચાર કહે જાતે |
ઇન બારહવ્રત કો વ્રતપ્રતિમા - ધારી શ્રાવક ધારણ કરતે ||૩||
અર્થ-
(૨)વ્રત પ્રતિમા - જે શલ્યરહિત થઇને નિરતિચાર પાચ અણુવ્રત ; ત્રણ ગુણવ્રત અને ચાર શિક્ષાવ્રતોં નુ પાલન કરે છે ; તે વ્રત પ્રતિમાધારી કહેવાય છે . આ પ્રતિમા મા સામાયિક બે સમય અને વિધિવત્ દેવ પૂજન આવશ્યક છે .
જિણવયણ - ધમ્મ - ચેઇય - પરમેટ્ઠિ - જિણલયાણં ણિચ્ચંપિ |
જં વંદણં તિયાલં કીરઇ સામાઇયં તં ખુ ||૪||
પધ્યાનુવાદ
જિનવચન ધર્મ પ્રતિમા જિનગૃહ પરમેષ્ઠી પાઁચ ઇનકો નિત હી |
જો ત્રય કાલિક વન્દન કરતે ઉનકે સામાયિક પ્રતિમા હી ||૪||
અર્થ-
(૩) સમાયિક પ્રતિમા - જિનવાણિ ; જિનધર્મ ; જિનબિમ્બ . પંચપરમેષ્ઠિ અને કૃત્રિમ-અકૃત્રિમ જિનાલયોં ની પ્રતિદિન પ્રત: ; મધ્યાન્હ અને સાયંકાલ આ ત્રણ સમયે ઓછા માં ઓછી બે ધડી [અડતાલીસ મિનિટ ] સુધી વિધિપૂર્વક વન્દના કરવી સામાયિક પ્રતિમા કહેવાય છે .
ઉત્તમ - મજ્ઝ - જહણ્ણં તિવિહં પોસહ - વિહાણ મુદ્દિટ્ઠં |
સગસતીએ માસમ્મિ ચઉસુ પવ્વેસુ કાયવ્વં ||૫||
પધ્યાનુવાદ-
ઉત્તમ મધ્યમ જધન્ય ત્રય વિધ ભાષિત પ્રોષધ નિજશક્તિસે |
પ્રતિ મહિને ચારોં પર્વો મેં કરતે વે પ્રોષધ વ્રત ધરતે ||૫||
અર્થ
(૪)પ્રોષધોપવાસ પ્રતિમા - પ્રત્યેક મહિના ની બન્ને અષ્ટમી અને બન્ને ચતુર્ધશી ; એવા ચારો પર્વો માં પોતાની શક્તિ ને ન છિપાવીને ધર્મધ્યાન માં લીન થતા થકા પ્રોષધ ને અથવા ઉપવાસ ને અવશ્ય કરવો પ્રોષધ પ્રતિમાનુ લક્ષણ છે . પ્રોષધ નો અર્થ એક વાર ભોજન કરવુ એવો થાય છે .

      ઉત્કૃષ્ટ પ્રોષધ પ્રતિમા માં સપ્તમી અને નવમી તથા ત્રયોદશી અને અમાવસ્યા અથવા પૂર્ણિમા ના દિવસે એક વાર શુદ્ધ ભોજન અને અષ્ટમી અને ચતુર્દશી ના દિવસે ઉપવાસ હોય છે . જધન્ય માં અષ્ટમી અને ચતુર્દશી ને દિવસે એક વાર ભોજન હોય છે મધ્યમ ના અનેક ભેદ થઇ જાય છે .
જં વજ્જિજદિ હરિદં તય - પત્ત - પવાલ - કંદ - ફલ - બીંયં |
અપ્પાસુગં ચ સલિલં સચ્ચિત્તં - ણિવ્વત્તિમં ઠાણં ||૬||
પધ્યાનુવાદ
જો હરિત્ત છાલ પત્તે કોંપલ ફલ કંદ બીજ કો હૈં તજતે |
પ્રાસુક કર હરિત્ત વ જલ લેતે વે સચિત્ત ત્યાગ પ્રતિમા ધરતે ||૬||
અર્થ
(૫) સચિત્તત્યાગ પ્રતિમા - કાચા ફ્ળ - ફૂલ ; બીજ ; પત્તા વગેરે ખાવા નહિ તેને છિન્ન - ભિન્ન કરીને ; મીઠુ [લવણ ] વગેરે મિલાવિને અથવા ગરમ વગેરે કરીને પ્રાસુક બનાવીને ખાવવા ; પાણી પણ પ્રાસુક કરીને પીવુ સચિત્તત્યાગ પ્રતિમા કહેવાય છે .
મણ - વયણ - કાય - કદકારિદાણુમોદેહિં મેહુણં ણવધા |
દિવસમ્મિ જો વિવજ્જદિ ણુણમ્મિ સો સાવઓ છટ્ઠો ||૭||
પદ્યાનુવાદ
મન વચન કાય કૃત કારિત અનુમતિ નવવિધ સે જો મૈથુન કો |
દિન મેં તજતે વે ભવ્ય દિવા - મૈથુન વિરતી પ્રતિમાધર હોં ||૭||
અર્થ
(૬)દિવા મૈથુન ત્યાગ પ્રતિમા - જે શ્રાવક દિવસ માં મૈથુન નો ત્યાગ કરે છે તે દિવા મૈથુનત્યાગ પ્રતિમાધારી શ્રાવક કહેવાય છે અથ્વા રત્નકરંડ શ્રાવકાચાર માં આ પ્રતિમા નુ નામ રાત્રિભુક્તિત્યાગ પ્રતિમા કહેલ છે તેનો અર્થ એછે કે મન ; વચન ; કાય અને કૃત ;કારિત ; અનુમોદના આ નવ પ્રકાર થી જે શ્રાવક રાત્રિભોજન નો ત્યાગ કરે છે તેને રાત્રિભુક્તિત્યાગ પ્રતિમા કહે છે . [ જોકે પ્રથમ પ્રતિમા માં જ રાત્રિ માં ચાર પ્રકાર ના આહાર નો ત્યાગ થઇ જાય છે ; છતાં પણ પુત્ર - પ્રોત્રાદિ કુટુમ્બીજન અથવા અન્ય લોકોં ના નિમિત્ત થી કારિત અને અનુમોદના સંબંધી જે દોષ લાગતો હતો ; તેનો અહીંયા ત્યાગ થઇ જાય છે .
પુવ્વુત્ત - ણવવિહાણં ણિ (વિ) મેહુણં સવ્વદા વિવજ્જંતો |
ઇત્થિકહાદિ - ણિવિત્તી સત્તમ - ગુણબંભચારી સો ||૮||
પધ્યાનુવાદ
ઇન નવવિધ ભી મૈથુન કો જો ; તજકર બ્રહ્મચર્ય પૂર્ણ ધરતે |
સ્ત્રી વિકથાદિ રહિત હોકર ; વે સપ્તમ પ્રતિમાધારી બનતે ||૮||
અર્થ
 (૭)બ્રહ્મચર્ય પ્રતિમા - જે પૂર્વોક્ત નવ પ્રકાર થી મૈથુન નો સર્વથા ત્યાગ કરતો થકો સ્ત્રી કથા આદિ થી પણ નિર્વૃત થઇ જાય છે તે સાતમીપ્રતિમારુપ ગુણ નો ધારિ બ્રહ્મચારિ શ્રાવક છે .[કોઇ આ પ્રતિમા માં ધર ત્યાગ કરીને સાધુ - સંધો માં અથવા મંદિર ધર્મશાલા માં રહે છે ; તે ગૃહવિરત બ્રહ્મચારી કહેવાય છે . પછી તેને ધર નુ સૂતક - પાતક લાગતુ નથી ] .
જં કિં પિ ગિહારંભં બહુ થોવં વા સયા વિવજ્જેદિ |
આરંભ - ણિવિત્તમદી સો અટ્ઠમ - સવઓ ભણિઓ ||૯||
પધ્યાનુવાદ
જો અલ્પ બહુત યા કુછ ભી ગૃહ ; આરમ્ભ સદા હૈ તજ દેતે |
આરંભ ત્યાગ અષ્ટમ પ્રતિમાધારી વેહી શ્રાવક હોતે ||૯||
અર્થ
(૮)આરંભ ત્યાગપ્રતિમા - હિંસા ના કારણ નોકરી ; ખેતી ; વ્યાપાર આદિ ગૃહકાર્યસંબંધી ભધા પ્રકાર ની ક્રિયાઓં નો ત્યાગ કરવાવાળો શ્રાવક આરંભત્યાગ પ્રતિમાધારી કહેવાય છે . આ પ્રતિમા માં દાન ; પૂજન આદિ ધર્મ કાર્ય સંબંધી આરંભ કાર્ય કરી શકે છે . ધર માં રહીને પણ ધર્મ સાધન કરી શકે છે ; ધર છોડીને પણ કરી શકે છે .
મોત્તૂણ વત્થમિત્તં પરિગ્ગહં જો વિવજ્જદે સેસં |
તથ વિ મુચ્છં ણ કરદિ વિયાણ સો સાવઓ નવમો ||૧૦||
પધ્યાનુવાદ
જો વસ્ત્રમાત્ર પરિગ્રહ રખકર અવશેષ પરિગ્રહ તજતે હૈં |
જો હૈ ઉસમેં નહિં મમત કરેં ; વે નવમી પ્રતિમા ધરતે હૈ ||૧૦||
અર્થં
(૯)પરિગ્રહ ત્યાગ પ્રતિમા - જે વસ્ત્ર માત્ર પરિગ્રહ ને રાખીને શેષ બધા પરિગ્રહ નિ છોડી દે છે અને સ્વીકૃત વસ્ત્રમાત્ર પરિગ્રહ માં પણ મૂર્ચ્છા કરતો નથી તેને પરિગ્રહત્યાગ પ્રતિમાધારી નવમો શ્રાવક જાણવો જોઇએ .
પુટ્ઠો વા પુટ્ઠો વા ણિયગેહિં પરેહિં સગ્ગિહ - કજ્જે |
અણુ - મણણં જો ણ કુણદિ વિયાણ સો સાવઓ દસમો ||૧૧||
પધ્યાનુવાદ
જો સ્વપર જનોં દ્ધારા પૂછે યા નહિં પૂછે ગૃહ કાર્યોં મેં |
અનુમતિ નહિં દેતે વે અનુમતિત્યાગી પ્રતિમાધારિ શ્રત મેં ||૧૧||
અર્થ
(૧૦)અનુમતિત્યાગ પ્રતિમા - સ્વજનોં થી અને પરજનોં થી પૂછેલ અથવા નહીં પૂછેલ જે શ્રાવક પોતાના ગૃહ સંબંધી કાર્ય માં અનુમોદના કરતો નથી તેને અનુમતિત્યાગ પ્રતિમાધારી દસમો શ્રાવક જાણવો જોઇએ .
ણવકોડીસુ વિસુદ્ધં ભિક્ખા - યરણેણ ભુંજદે ભુંજં |
જાયણ - રહિયં જોગ્ગં એયારસ સાવયો સો દુ ||૧૧||
એયારસમ્મિ ઠાણે ઉક્કિટ્ઠો સાવયો હવે દુવિહો |
વત્થેયધરો પઢમો કોવ્વીણપરિગ્ગહો વિદિઓ ||૧૨||
પધ્યાનુવાદ
નવકોટિશુદ્ધ યાચના રહિત આહાર યોગ્ય પરધર મેં જો |
ભિક્ષાવૃતિ સે ગ્રહણ કરેંં ગ્યારહવીં પ્રતિમાધારી વો ||૧૧||
ઉદ્દિષ્ટત્યાગપ્રતિમાધારી ઉત્તમ શ્રાવક દો વિધ જાનો |
કૌપીન દુપટ્ટાધર ક્ષુલ્લક કૌપીનમાત્ર એલક માનો ||૧૨||
અર્થ
(૧૧)ઉદ્દિષ્ટત્યાગપ્રતિમા - જે પોતાના ધર ને છોડીને મુનિયોં ના સંધ માં જઇને ગુરુ ના પાસે દીક્ષા લઇને તપશ્ચરણ કરે છે અને નવકોટિ વિશુદ્ધ ભિક્ષાવૃતિ થી આહાર ગ્રહણ કરે છે ; નિમંત્રણ થી ભોજન કરતો નથી ; ખંડ વસ્ત્ર ધારણ કરે છે ; તે ઉદ્દિષ્ટ ત્યાગી પ્રતિમાધારી કહેવાય છે .

           આ અગિયાર મી પ્રતિમા ના બે ભેદ છે - ક્ષુલ્લક અને એલક . ક્ષુલ્લક એક લંગોતી અને ખંડ વસ્ત્ર ( ચાદર )ં રાખે છે . મસ્તક અને દાઢી મૂછ ના વાળોં ને કાતર થી અથવા અસ્ત્રા થી કપાવી લે છે અથવા કેશલોંચ પણ કરી લે છેં . પિચ્છી ઉપકરણ થી સ્થાન આદિ નુ પ્રતિલેખન કરે છે ; એકવાર બેસીને થાળી આદિ માં ભોજન કરે છે . ભિક્ષાવૃત્તિ થી ભોજન કરે છે અથવા ગુરુઓં ના આહારાર્થ નિકળી જવા પર તેમના પાછળ - પાછળ આહાર ના માટે ચાલ્યો જાય છે . એલક એક લંગોટી માત્ર રાખે છે . નિયમ થી કેશલોંચ કરે છે અને કરપાત્ર માં આહાર લે છે . એટલુ જ બન્ને માં અંતર છે .||૧૧-૧૨ ||
તવ - વય - ણિયમા - વાસય -લોચં કારેદિ પિચ્છ ગિણ્હેદિ |
અણુવેહા - ધમ્મઝાણં કરપત્તે એયઠાણમ્મિ ||૧૩||

તપ વ્રત નિયમાવશ્યક વ લોચ કરતે એલક પિચ્છિ ધરતે |
કરપાત્રાહારી એક બાર અનુપ્રેક્ષા ધર્મધ્યાન કરતે ||૧૩|
ઇત્થ મે જો કોઇ દેવસિઓ અઇચારો અણાચારો તસ્સ ભન્તે !પડિક્કમામિ પડિક્કમત્તસ્સ મે સમ્મત્તમરણ સમાહિમરણ પડીયમરણવીરિયમરણ દુક્ખક્ખઓ કમ્મક્ખઓ બોહિલાહો સુગૈગમણ સમાહિમરણ જિણગુણસપત્તિ હોઉ મજ઼઼્જમ .ઇતિ શ્રીગૌતમ્ગણધરવાણ્યા ચતુર્થોધ્યાય: ||૪||